Đất Khổ

35 Năm trước một bộ phim do nhạc sĩ Trịnh Công Sơn thủ vai
chính đã khiến chính quyền Sài Gòn "phật ý" vì nội dung phản chiến.

Đất khổ, một bộ phim của miền nam Việt Nam, có thể coi như một tạo tác lạ kỳ - một chứng nhân lịch sử dường như bị lịch sử bỏ quên

Bộ phim “phản chiến và khuynh tả”

Đạo diễn của phim là Hà Huy Cần, khởi sự quay đầu thập niên 1970 và hoàn tất năm 1973, kịch bản lấy bối cảnh từ ba biến cố chính trong lịch sử chiến tranh Việt Nam: vụ tranh đấu Phật giáo năm 1965 ở Huế, Tết Mậu Thân (1968) và mùa hè đỏ lửa (1972), cùng gây nhiều sôi nổi và bị cấm chiếu trước 1975 ở miền Nam Việt Nam vì nội dung “phản chiến và khuynh tả”. Cuốn phim soi rọi những khía cạnh của cuộc chiến qua tâm cảnh của những nhân vật sống trong thời cuộc: người lính biệt động quân bị lạc ra khỏi binh chủng (được nhà thơ Lưu Nguyễn Đạt thủ vai); một người anh đi lính quân lực Việt Nam Cộng hòa; người em trai nghệ sĩ đào ngũ với cái nhìn hiện sinh nhưng nhân bản và trung dung về cuộc chiến; cô chị, như hòn vọng phu, mòn mỏi đợi ý trung nhân chưa về và cô em út, một teenage sâu sắc với nhiều chất vấn và bất mãn về thời thế. Phim Đất khổ cũng có sự xuất hiện của diễn viên Hoa Kỳ Jerry Liles, trong vai một người Mỹ mồ côi và bất lực trong bối cảnh chiến tranh Việt Nam, rất khác với vai trò chủ động của những nhân vật người Mỹ trong những phim ảnh Hollywood về chiến tranh Việt Nam.

Góc nhìn đầy nhân văn

Trong phim, diễn viên Jerry Liles theo Quân (Trịnh Công Sơn) về ăn Tết Mậu Thân với gia đình Quân ở Huế. Đất khổ tiêu biểu cho tính chất phim thật (cinema verité) với những cảnh nhà cửa bị tàn phá, người dân chạy loạn trên quốc lộ 1, quy đúng vào thời điểm lịch sử của mùa hè đỏ lửa năm 1972 nhưng để làm bối cảnh của biến cố Tết Mậu Thân 1968 trong truyện phim. Đất khổ cũng có âm vọng từ biến cố Cẩm Nê. Gần cuối phim, Nghĩa (Lưu Nguyễn Đạt) trở về làng quê, nay đã xơ xác và điêu tàn vì bom đạn và đến trước một căn nhà bỏ trống. Nghe tiếng động từ trong nhà, Nghĩa rút súng lục phòng thủ, định bắn xả vào thì bỗng dưng thấy một bé gái xuất hiện. Nhìn vào trong, Nghĩa thấy gian nhà có lối xuống hầm trú và trong hầm có thêm hai nhân mạng, một đứa trẻ chưa biết đi và thằng anh nó trạc chín, mười tuổi. Đây là những người em nhỏ còn sống sót của Nghĩa, sống chui nhủi dưới hầm trú sau một ngọn “lửa thân thiện” (friendly fire) rơi trúng vào làng. Nghĩa giúp các em thu xếp quần áo và vật dụng di tản ra khỏi ngôi làng. Trước khi rời căn nhà, Nghĩa và em gái thắp nhang ở bàn thờ tổ tiên, từ biệt cha mẹ quá cố và xin được người chết phù hộ cho người sống trong cuộc hành trình trước mặt.

Bộ phim 20 năm bị lãng quên

Đất khổ cũng cho ta thấy một thế giới phù du của những nghệ sĩ muốn tìm khuây khỏa trong âm nhạc và nét đẹp u hoài của một văn hóa trên đà mai một. Cảnh ca hát trong khoang thuyền về đêm, trên một dòng sông đen lặng sóng là một cảnh biểu lộ cái nhìn hiện sinh của Quân. Trái với những cảnh sống thực khác trong phim, cảnh này có nhiều kịch tính, như thế nói lên đặc thù mâu thuẫn của nghệ thuật, vừa là lối thoát cho đời sống, vừa là một cạm bẫy dẫn đến sự bại hoại cho tâm thần chính vì tính chất hư ảo của nó.

Đất khổ gần như bị quên lãng trong một xó hầm nhà của George Washnis, một nhà đầu tư Hoa Kỳ (investor) của phim và trong thập niên 1970 là phu quân của một nhà sản xuất phim ảnh có liên hệ mật thiết với Đất khổ. Ít lâu sau khi phim bị cấm chiếu, ông George Washnis và vợ rời Việt Nam với một ấn bản của phim. Sau đó hai người ly dị và ông Washnis thừa hưởng “gia tài” Đất khổ. Vào năm 1996, George Washnis liên lạc với Viện Phim ảnh Hoa Kỳ (American Film Institute, AFI) ở Kennedy Center, Hoa Thịnh Đốn, nhờ cơ quan này phổ biến phim Đất khổ. Đất khổ được chiếu lần đầu tiên ở rạp hát AFI sau 23 năm nằm trong hộp đựng phim có niêm dán kín nhưng với sự tham dự rất ít của khán giả trong vùng vì không nhiều quảng cáo. Vào tháng 11-1996, Đất khổ coi như được chính thức ra mắt khán giả Việt Nam ở vùng Hoa Thịnh Đốn, trong chương trình Phim Việt Nam của Liên hoan phim Mỹ Á năm thứ 15, ở Viện đại học George Mason và Viện đại học Maryland. Sau đó phim cũng được đi trình chiếu ở Texas và California.

Trước dịp Đất khổ ra mắt ở Hoa Thịnh Đốn, nhóm tổ chức chương trình phim Việt Nam trong Liên hoan phim Mỹ Á năm 1996 đã cố truy tầm tin tức về đạo diễn Hà Thúc Cần để mời ông sang Hoa Kỳ dự buổi ra mắt phim. Việc này không thành tựu vì lúc đó ban tổ chức không tìm được người đã có những liên lạc mật thiết với nhà đạo diễn này. Mãi về sau, qua lời kể của ông Võ Tá Hân, một nhà kinh doanh và nhạc sĩ cũng là một người bạn thân của cố đạo diễn Hà Thúc Cần hiện đang sinh sống ở Singapore thì biết được rằng sau thời gian 1975, Hà Thúc Cần cũng đã định cư nhiều năm ở Singapore. Ông chuyển sang lĩnh vực hội họa và có một gallery mua bán và triển lãm tranh Việt Nam ở quốc gia này. Hà Thúc Cần cũng viết nhiều những bài nhận định về hội họa và nghệ thuật Việt Nam cho những tạp chí mỹ thuật trên diễn đàn quốc tế. Theo lời ông Võ Tá Hân, đạo diễn Hà Thúc Cần không giữ bản quyền phim Đất khổ mà đinh ninh rằng chỉ có một ấn bản phim Đất khổ ở Pháp và không biết phim đã được ra mắt ở Hoa Kỳ. Lúc sinh thời đạo diễn Hà Thúc Cần nhắc đến Đất khổ rất nhiều lần với ông Võ Tá Hân, coi cuốn phim này như một trong những thành tích sâu đậm nhất trong đời ông.